Ta thấy, trong đôi giỏ tre cùng quang gánh tung tẩy trên vai của bà, của mẹ là một “rừng lá” với nhiều những hương vị khác nhau, nào là sim, móc, mua, dung, tía tô, ngải cứu, rau má, lá  vối, hoa vối, mâm xôi, lá lài, hoa lài, chuối hạt…

    Tất cả các loại lá, trái, rễ, hoa của các loại cây thân thuộc mọc hoang dại trong vườn nhà, trên đồi,  nương, rẫy, bờ khe, bờ suối… với tên gọi gần gũi, mộc mạc, thân thương “lá Mồng Năm”.

Lá Mồng Năm là tất cả các loại lá được hái vào dịp mồng năm tháng 5 âm lịch. Hằng năm, cứ đến tết Đoan Ngọ, nhà nhà sắm lễ, đặc  biệt trái cây vườn nhà được bày lên bàn thờ dâng cúng, tưởng nhớ ông bà, tổ tiên.

    Bên cạnh việc cúng tổ tiên, mọi người rủ nhau đi hái lá. Trước đây, việc đi hái lá được thực hiện vào buổi sáng mồng Năm.  Nhưng dần dần người dân quê đã thay đổi thói quen và đi hái lá sớm hơn. Đầu tháng Năm âm lịch là có người đi hái rồi, về nhà phơi khô chờ đến chính ngọ (12 giờ trưa) ngày mồng Năm là nhập chung, trộn lẫn, xáo đều các loại vào nhau. Tất cả các loại lá được hái trong dịp tết này được phơi khô, bảo quản kỹ lưỡng, đưa vào một cái ghè bằng sành, sứ đậy kín để sử dụng hằng ngày thay cho chè hoặc trà.

Ảnh nguồn Báo Tuổi trẻ

    Nước lá Mồng Năm – tên gọi của loại thức uống quen thuộc của người dân quê . Sau khi phơi khô được nấu thành nước uống hằng ngày. Lá mồng Năm tổng hợp hương hoa, mùi cây lá thuốc nam; các vị đắng, chát, ngọt hòa quyện vào nhau. Ai đã từng dùng qua thức uống thơm ngon này thì khó thể quên được hương vị đậm đà, thân quen, dân dã của nó ở một miền quê mà mình đã một lần thưởng thức nước lá mồng năm.

    Khi cuộc sống ngày càng phát triển, người ta thường hay xao lãng, bỏ qua một số thói quen trở thành truyền thống nhưng việc hái lá mồng năm vào dịp tết Đoan Ngọ vẫn tồn tại và ngày càng duy trì ở mức sâu sắc hơn tại vùng quê.

    Nếu trước đây, nhà nào hái nhà đó dùng thì bây giờ mọi người, mọi nhà cùng nhau đi và chia sẻ, trao đổi cho nhau để nguồn lá được phong phú hơn.

Rồi những bó lá trở thành món quà mộc mạc, thân thương gửi cho những ai sống nơi xa mà thèm khát chút hương vị quê nhà. Chỉ cần từ năm mươi đến một trăm ngàn là đã có một mớ lá với nhiều những hương vị khác nhau.

Giữa những ngày hè nắng nóng, ngồi dưới bóng cây trước nhà hứng những cơn gió nam hanh khô hay những ngày đông lạnh giá, nâng một bát nước lá Mồng Năm nồng hương thơm, ấm vị cây lá vườn nhà thì còn gì bằng!

    Nhớ lại ngày xưa bà, mẹ ta chăm chút nhiều lắm cho ấm nước mồng năm. Mẹ hái lá phơi khô giòn mới cất đi dùng dần. Lá để càng lâu, càng ngon. Mẹ ta nhặt hái những nhành lá, nụ hoa bụ bẫm phơi phóng cho nắng đượm đều rồi cất trong lọ sành thật kín, tích ủ lại dùng cho cả năm. Những buổi trưa oi nồng, nâng bát nước mồng năm đặc sánh, màu vàng nâu đậm, hơi bốc lên thơm. Mấy người bạn của ông đảo qua nhà chơi chuyền tay mời bát nước mồng năm thanh thản nói chuyện nhà, chuyện cửa, chuyện mùa màng. Những buổi trưa bình dị, những đêm đông gió buốt mẹ rót bát nước nóng vào những cái bát sứ “con rồng” viền xanh lam và bưng ra rổ khoai lang luộc bốc khói nghi ngút, đến nay tóc mẹ đã bạc trắng nhưng ta vẫn còn nhớ mãi. Có khi thi hứng ông tôi nhấp ngụm nước mùng năm, rồi đọc những dòng thơ hoài cổ, như: Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu, một khúc Kiều của Nguyễn Du. Điệu thơ hơi man mác nhưng tiếng ấm lạ làm sao.

    Bây giờ hiếm hoi trên các nẻo đường quê, ta gặp một quán hàng có giỏ ủ nước lá mồng Năm bán cho khách. Thay vào đó là bia, là nước ngọt, nước khoáng, nước suối. Thật, giả lạnh tanh. Ta thèm một bát nước mồng Năm nóng được múc từ chiếc gáo dừa. Chất vị đăng đắng ngọt ngọt pha mùi thuốc Nam để ấm lòng. Và cùng với bát nước mồng năm nóng thêm một đĩa nhỏ bầy ra mấy chiếc kẹo ú phủ lớp bột trắng đục cắn nhẹ đã thấy thơm thảo mùi đường, mùi gừng, mùi bột hương nếp, thương nhớ làm sao.

    Hương vị lá mồng Năm man mác hồn quê. Thương nhớ làm sao.