Trọn một đời nghề đứng trên bục giảng và có một thời gian làm quản lý giáo dục, gắn bó với nhiều mái trường ở nhiều vùng đất khác nhau, cùng đồng hành cùng biết bao đồng nghiệp và dắt dìu bao thế hệ học sinh, Lê Văn Huân được đồng nghiệp và học trò quý mến bởi cái tâm trong sáng. Cái tâm nghề ấy lại càng được khẳng định bởi bên cạnh cầm phấn, anh lại còn cầm bút. Bên cạnh tri thức và cảm nghĩ được trao truyền bằng lời trên bục giảng, anh còn ghi lại để rao truyền trên trang giấy. Cứ như thế, trong quá trình dạy học, thầy giáo Lê Văn Huân đã cầm bút để viết lên những điều mình gặp trong cuộc đời, ghi lại những yêu thương, ân tình của đất và người những nơi mà mình đã đi qua, đã từng gắn bó; đặc biệt là vùng đất đã nuôi anh lớn lên bằng củ khoai lang cát, bằng hạt gạo Ba trăng, bằng con cá, con tôm kéo lên từ những khúc sông quê; những con bống, con còng móc lên từ những bẹ dừa nước, gốc sú, mắm nhão nhoẹt bùn đất ở những cánh rừng sác ven sông nước mặn… đến những món ăn tinh thần từ lời mẹ ru và những nét đẹp, phong tục, tập quán cổ truyền.

Và rồi… cái gì đến rối cũng phải đến như thể là một hệ quả tất nhiên. Hưu nghề giáo, Lê Văn Huân ngã hẳn sang nghiệp cầm bút. Vậy là cái nghiệp văn chương nó đeo đẳng, chẳng chịu cho “hưu”. Càng hưu càng thôi thúc viết… Và bây giờ, trước mặt chúng ta là tập Tạp văn và truyện ngắn “Hương sắc quê nhà” do cái “nghiệp” kia mang đến, tạo nên một cột mốc thứ hai sau quãng đời làm nhà giáo khá thành công của thầy giáo Lê Văn Huân.

Cũng phải nói rõ rằng, nếu không sinh trưởng trong một gia đình, gia tộc có truyền thống trọng cái chữ và đam mê sách, thì có lẽ thầy Huân cũng chỉ sống lặng lẽ đoạn cuối đời mình như bao thầy giáo đã hưu. Đây, ta thử thưởng lãm cái việc “phơi sách sau lũ” mà anh ghi lại: “Vì giấy xấu nên tập nào tập nấy đều sũng ướt, cầm lên nước chảy ròng ròng. Ông tôi không nhờ ai giúp, ông sợ mạnh tay thì giấy sẽ mủn. Phơi được hai ngày, ông bảo tôi ra giúp ông đảo sách. Ông dặn chừng rằng tay phải nhè nhẹ lật giở từng trang, không được để rách tí nào. Đêm đến, ông căng bạt, che lều bằng những tấm nilon và thắp cả đèn ở đó để canh”. Phải xem sách như sinh mệnh mình, ông cháu này mới tận tường và nâng niu từng trang sách ướt trên đôi tay run run của chính mình sau cơn lũ!

Tạp văn và truyện của Lê Văn Huân có sự kết hợp khá nhuần nhuyễn giữa tri thức, tư liệu, kinh nghiệm sống và chất trữ tình trong từng tác phẩm. Vốn sống, óc quan sát khiến những trang văn có sức nặng của giá trị tri thức và thực tiễn trong quá trình “tự sự”, và chất thơ của một tâm hồn yêu văn chương làm nên sức rung cảm của tính “trữ tình”, níu lòng người đọc.

Văn Lê Văn Huân giản dị, dễ thương. Ngọt ngào, trong mát như dòng nước con Sông Trầu phía Tây và con Sông Tịch Tây phía Nam - hai con sông đầu nguồn của dòng Sông Bến Ván trước khi nhập vào Sông Trường Giang, cùng đổ ra Vịnh An Hòa về biển. Sông Trầu ngọt từ đỉnh Hòn Rơm (cao nhất dãy Núi Răng Cưa) lọc qua tầng tầng thác nước của Hố Giang Thơm, rồi xuôi về tới Đập Trà Tây thôn Phú Quý 1 (Tam Mỹ). Nước Sông Tịch Tây ngọt từ chân Núi Con Heo (khúc cuối phía Đông của đỉnh Răng Cưa) quành ôm Núi Thành, chạy ra Đập Bà Quận (Xóm Dưới, xã Núi Thành hiện nay). Văn của Lê Văn Huân cũng mặn mà, đằm thắm như cái vị nước chè hai của hai con sông này khi vượt qua hai con đập, cùng tụ về Sông Bến Ván trước lúc hòa mặn lòng mình cùng với Biển Đông. Xin hãy cùng tôi lắng cùng dòng chảy ngọt ngào, trong veo của tình anh qua “Miên man một khúc Sông Trầu”: “Những mai sớm hay chiều tà về xóm Đông An hay đứng bên  xóm Lưới nghe cá quẫy sông Trầu, ngắm cảnh người người đứng hai bên dòng sông câu cá, lòng  tôi luôn mang một cảm giác bình yên và thêm yêu xứ sở vô cùng”. Còn đây là “Rừng dừa nước Tịch Tây”: “Mùa nầy là mùa rạm đi về cửa biển mà bà con nơi đây gọi là mùa rạm “đem cơm cho chồng”, các con rạm cái con nào yếm cũng căng đầy một chất màu trắng trong, dẻo giống như keo người ta gọi là “ cơm”, dưới mu là lớp “gạch” vàng ươm”. Nhưng khi vượt qua cái trữ tình, lắng đọng của hai con đập giữ nước ngọt ở phía Tây và phía Nam, văn của Lê Văn Huân cũng nặng vị muối đời với nhiều tư liệu cổ, mặn mòi cái vị chè hai của dòng sông Bến Ván khi đón hai nguồn cùng nhập về biển cả mênh mông: “Nơi đây, Vua Quang Trung từng cho quân lính về cư ngụ. Quân, quan của Vua Gia Long cũng từng nghỉ nơi chốn này. Ao bà Bân là nơi mà các quân sĩ đào để lấy nước cho voi uống, giếng ông Cát là do quân quan nhà Nguyễn làm để lấy nước dùng cho việc ăn uống và tắm rửa” (Bến Ván - Dòng sông quê hương tôi). Bên cạnh độ nặng của tư liệu lịch sử là những dòng văn ngồn ngộn vốn sống thường ngày của đời sống dân quê dù chỉ là “Một thoáng quê hương”: “Những chàng bống khỏe và những chị bống hoa duyên dáng lượn lờ với nhau, tỏ tình yêu đương. Không đâu lý tưởng bằng chui vào các bẹ dừa để tình tự. Say sưa quên cả việc nước rút. Nên anh chị bống đành nằm lại trong kẹt bẹ dừa chờ nước lên. Các chị tôi chỉ đợi có thế, liền lội ra tóm gọn, và lấy đó làm thú vui”...

Truyện ngắn của Lê Văn Huân cũng giàu yếu tố tư liệu và vốn sống, tính hư cấu chỉ thoảng qua nên nhân vật truyện ít đa dạng về tính cách và những dằn xé nội tâm đa chiều. Tất cả những Cô Hai trong “Giếng cô giữa làng”, hai nhân vật trong “Bà và Nó”; chuyện tình giữa cô giáo Ánh và chàng sĩ quan bộ đội Hùng trong “Em đợi đến mùa xuân này”… đều được miêu tả bằng thủ pháp thời gian đơn tuyến và tính cách nhất phiến, phảng phất bóng dáng những người tốt, việc tốt từ những con người bình thường trong cuộc sống cùng với những đức tính tốt đẹp của họ. Truyện của Lê Văn Huân thường đặt người đọc vào thế hẩng hụt. Kết thúc rồi mà cứ tiêng tiếc vì chưa thấy được cái tận cùng của số phận nhân vật. Hai truyện có yếu tố huyền thoại, tâm linh như “Giếng cô giữa làng”, “Thuyền hoa thơ ấu xuôi về bến nhớ” rất gợi khi vào chuyện, nhưng cũng chưa được tác giả khai thác để khắc họa sâu hơn nhân vật chính của mình. Một  ông thầy giáo nghiêm túc và nhân tình ấy rất có nghề khi viết báo, nên cũng đâu nghĩ chuyện mình làm văn chương. Đây chỉ là những mảnh chuyện quê, chuyện đời mình từng chứng kiến, trải qua, ghi lại thành văn một cách thật thà trên trang giấy vậy thôi. Điều đáng trân trọng chính là sự neo giữ những giá trị lịch sử, văn hóa cổ truyền của quê hương mình với những tên đất, tên người đã và đang dần bị mất đi và quên lãng qua những biến động dữ dội của quá trình đô thị hóa và việc sáp nhập các cấp hành chính. Hầu hết tác phẩm có tên đất, tên làng được anh đề cập đều đã công bố trước tháng 7 năm 2025, vì thế nó như một sự trân trọng, nâng niu những tên gọi cũ mà rồi đây dễ sẽ chỉ còn một thời vang bóng.

Tạp văn và truyện của Lê Văn Huân không chỉ có miêu tả mà quan trong là những lời kết có hậu như lời khuyên của một thầy giáo trước học trò, như tiếng thở dài của một tâm hồn luôn biết trân trọng những nét đẹp quá khứ. Phải nói lên để mọi người cùng thương nhớ, lưu giữ, chứ nếu không, cứ sợ nó mất đi. Đó là “Ân tình của những lời ru”, “Ký ức những ngày tháng Chạp” với những làn “Mưa xuân” nhè nhẹ. Rồi “Ký ức về chợ quê Cà Đó”, “một đêm Giáng Sinh” thuở Nhà thờ mới dựng Tháp chuông; chuyện “bắt cá mùa lụt”, sức quyến rủ của “mùi hoa dủ dẻ”; cái da diết, tái tê khi ngang qua “phố tím bằng lăng”, những kỷ niệm khôn nguôi của tuổi học trò khi đến “Tháng sáu mùa thi”, không khí linh thiêng trước “Lời nguyện trên đảo”… cùng các đặc sản chứa đựng cả một đặc trưng của ẩm thực quê nhà với “Đậm đà nước vối quê ta” cùng những quán “Mỳ Quảng Cây Trâm” ăn một lần là nhớ… Đó còn là nỗi lòng người chú xa quê: “chiều 29 khi gọi điện cho tôi xong, chú ra ga tàu hoả, không tiễn ai cả mà chỉ muốn nhìn đoàn tàu vội vã mang từng đoàn người tha hương về với các miền quê ăn Tết. Nhìn đoàn tàu để gởi một chút nhớ thương về với quê nhà” (Tình quê). Cái hương vị quê hương “không bao giờ quên được”: “Ôi cái hương vị của bánh đúc gạo Ba trăng đem chấm với mắm nêm dằm trái ớt xanh thì không bao giờ quên được!” (Một thời cơm gạo Ba Trăng)… 

Là một thầy giáo có kiến văn rộng, đọc nhiều, văn của Lê Văn Huân cũng thấm đẫm những triết lý sống cùng những ngẫm suy để mọi người cùng suy ngẫm. Ngẫm về chuyện đọc sách: “Và tôi nghĩ sách cũng như phù sa luôn nẩy mầm xanh cho đời” (Phơi sách sau lũ). Đứng trước những biến đổi to lớn của quê hương với tâm trạng vui buồn lẫn lộn: “Nói đúng hơn, tôi đã có những tháng ngày với niềm vui lớn, thì có sá chi những nỗi buồn nhỏ nhoi. Con người sống trong cõi thế nhân nhẽ phải biết nếm trải hết mọi nỗi tâm tình” (Một thoáng quê hương). Càng chấp nhận và vui cùng với phát triển, đi lên của quê hương trong thời đại mới, anh càng trân quý những con người biết giữ gìn những giá trị truyền thống của quê hương: “Cô Hai không chỉ giữ lại cái giếng nước cho làng, mà còn lưu lại cho người đời sau biết nâng niu trân quý những gì thuộc về quá khứ mà đôi khi cuộc sống hiện đại khiến người ta tưởng chừng như vô nghĩa” (Giếng cô giữa làng). Dòng đời cũng như dòng sông, “sông có khúc, người có lúc” và dòng văn của Lê Văn Huân trong tập sách này cũng ngọt - mặn đan xen, cái cốt lõi là anh đã lưu lại được những ký ức để thế hệ mai sau còn nhận ra gương mặt của quê hương mình một thuở xa xưa: “Đời người như một dòng sông chảy mải miết rồi cũng có lúc trở về bến cũ mang theo những kỷ niệm, hay ít nhất cũng giữ lại trong lòng bao ký ức không phai” (Miên man một khúc sông Trầu).

Xin vui mừng và trân trọng giới thiệu tập Tạp văn và truyện ngắn “Hương sắc quê nhà” của Lê Văn Huân cùng bạn đọc xa gần…

                                     Đầu Hạ 2026

                               Tiến sĩ Văn học, Nhà lý luận phê bình