Từ sự khủng bố của Luật 10/59 đến phong trào “Nhảy núi”

Sau Hiệp định Genève năm 1954, cách mạng miền Nam bước vào một thời kỳ đấu tranh vô cùng khốc liệt. Năm 1959, chính quyền Ngô Đình Diệm đẩy mạnh chính sách đàn áp cách mạng, trong đó có việc triển khai Luật 10/59, sử dụng các biện pháp bắt bớ, tù đày và xét xử những người bị quy kết là cộng sản hoặc có liên hệ với phong trào cách mạng. Trong hoàn cảnh đó, tại xã Kỳ Khương, các tổ chức cơ sở cách mạng vẫn kiên trì bám dân, xây dựng cơ sở, tuyên truyền, vận động quần chúng và tổ chức đưa những thanh niên có tinh thần yêu nước, có liên hệ với cách mạng vượt qua sự kiểm soát của địch, lên căn cứ tham gia kháng chiến.

Theo tư liệu địa phương, trong năm 1959, một số thanh niên và đảng viên ở các thôn Khương Đại, Khương Vĩnh, Khương Bình, Khương Thọ đã được tổ chức đưa lên căn cứ. Đầu tháng 10 năm 1960, dưới sự chỉ đạo của Huyện ủy Tam Kỳ, phong trào vận động thanh niên thoát ly tiếp tục được đẩy mạnh. Nhiều thanh niên là cơ sở cách mạng và con em các gia đình có truyền thống tham gia kháng chiến đã bí mật rời quê, vượt qua sự kiểm soát của địch, lên núi tham gia xây dựng lực lượng cách mạng.

Đó là một lựa chọn đầy hiểm nguy  

Bởi phía sau mỗi người thanh niên ra đi là một gia đình có thể phải đối mặt với sự trả thù, đàn áp, kiểm soát của chính quyền chế độ cũ. Và điều đó đã thực sự xảy ra “24 gia đình bị dồn vào Quy khu Xưởng Dầu”.

Tháng 11 năm 1960, chính quyền chế độ cũ tại địa phương tổ chức thành lập Quy khu Xưởng Dầu, thuộc xã Kỳ Khương. Theo các tư liệu lịch sử và báo chí địa phương, có 24 gia đình bị bắt dỡ nhà, đưa vào tập trung tại quy khu. Đây chủ yếu là những gia đình có chồng, con hoặc người thân đã tham gia cách mạng, hoặc có mối quan hệ với cơ sở cách mạng. Những gia đình từ các thôn Khương Đại, Khương Vĩnh, Khương Bình và Khương Thọ bị tách khỏi nơi cư trú, đưa đến một khu vực tập trung để kiểm soát. Tại đây, người dân bị buộc phải đào hào, đắp bờ đất bao quanh khu vực, cao khoảng 1,5 mét; bên ngoài là hàng rào bằng gai tre, gai lưỡi long và có nơi còn sử dụng dây thép gai.

Quy khu chỉ có một cửa ra vào.

Ban ngày, người dân được cho ra ngoài lao động, sản xuất trong sự kiểm soát của lực lượng dân vệ. Đến chiều tối, tất cả phải trở về quy khu. Ban đêm, việc kiểm soát được siết chặt “Nội bất xuất, ngoại bất nhập”. Một khu dân cư vốn là nơi những gia đình sinh sống bình thường, nay trở thành nơi bị kiểm soát, giam lỏng. Nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, lòng dân đối với cách mạng không những không bị khuất phục mà ngày càng được tôi luyện.

Những người ra đi từ Quy khu

Sự kiểm soát của địch không thể ngăn được ý chí của những người con quê hương Kỳ Khương. Từ trong quy khu, một số thanh niên đã tìm cách liên lạc với cơ sở cách mạng bên ngoài, tìm đường thoát khỏi sự kiểm soát của địch để lên căn cứ. Trong đó, có những người như Võ Hồng Thân, Lương Thanh Tịnh và nhiều thanh niên khác.

Cuối năm 1961, lực lượng vũ trang huyện Nam Tam Kỳ phối hợp với đội công tác xã Kỳ Khương tổ chức hoạt động tại địa bàn, đưa nhiều thanh niên trong và ngoài quy khu ra vùng giải phóng, tham gia lực lượng cách mạng. Theo tư liệu được ghi nhận, trong số đó có những thanh niên từ chính Quy khu Xưởng Dầu như: Phạm Minh Trương, Phạm Minh Hương, Nguyễn Tấn Đồng, Nguyễn Văn Tâm, Nguyễn Ngọc Lãnh và Lương Văn Minh. Sự ra đi của những thanh niên ấy là một thử thách đối với chính quyền địch. Nhưng cũng từ đây, một cách đấu tranh đầy mưu trí của nhân dân đã được thực hiện.

Khi những thanh niên bí mật rời khỏi quy khu, người dân trong và ngoài khu vực tổ chức đánh mõ, hô hoán rằng Việt cộng xuống bắt thanh niên đưa lên núi. Sáng hôm sau, các gia đình trong quy khu kéo đến chính quyền xã Kỳ Khương đấu tranh, yêu cầu được trở về quê cũ làm ăn.

Lý lẽ của họ rất đơn giản. Chính quyền đã bắt họ vào quy khu với lý do để quản lý, bảo vệ; nhưng nay chồng, con họ vẫn bị đưa đi tham gia cách mạng. Từ đó, nhiều gia đình lần lượt phá bỏ sự giam lỏng, trở về quê cũ. “Quy khu Xưởng Dầu” - một biện pháp nhằm chia cắt nhân dân với cách mạng, từng bước bị phá vỡ.

  “Quy khu” không thể ngăn được lòng dân

Điều đặc biệt làm nên giá trị lịch sử của Quy khu Xưởng Dầu không chỉ nằm ở việc nơi đây từng là một khu tập trung dân cư bị kiểm soát. Quan trọng hơn, đó là câu chuyện về lòng dân: Địch có thể dựng hàng rào - Có thể đào hào, đắp bờ - Có thể kiểm soát cửa ra vào - Có thể quản thúc từng gia đình; Nhưng không thể dựng được một hàng rào ngăn cách tình cảm của nhân dân với cách mạng; Không thể ngăn những người mẹ, người cha, người vợ âm thầm nuôi dưỡng niềm tin; Không thể ngăn những người con quê hương tìm đường lên căn cứ và càng không thể ngăn được khát vọng độc lập, tự do đã trở thành sức mạnh tinh thần của nhân dân.

Các tư liệu về Quy khu Xưởng Dầu cho thấy, từ 24 gia đình bị địch bắt tập trung nơi đây, đã có rất nhiều người thoát ly tham gia cách mạng. Theo những tư liệu được công bố, 77 người của 24 gia đình đã thoát ly tham gia kháng chiến; 44 người thuộc 22 gia đình đã hy sinh, trở thành liệt sĩ; 9 người mẹ được phong tặng, truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Những con số ấy không chỉ là những con số thống kê. Đằng sau mỗi con số là một cuộc đời. Đằng sau mỗi người hy sinh là một gia đình. Đằng sau mỗi Bà mẹ Việt Nam Anh hùng là những năm tháng mất mát không gì có thể bù đắp.

Dấu ấn không thể phá mờ

Hơn sáu thập niên đã trôi qua. Quy khu Xưởng Dầu ngày nay không còn những hàng rào gai, những bờ đất, những vọng gác và những cánh cửa kiểm soát năm xưa. Nhưng ký ức về nơi đây vẫn còn đó; Đó là ký ức về những gia đình từng bị cưỡng bức rời khỏi mái nhà của mình; Là ký ức về những người mẹ, người vợ, người cha đã chịu đựng gian khổ để giữ gìn cơ sở, nuôi dưỡng tinh thần cách mạng; Là ký ức về những người thanh niên đã lựa chọn con đường lên núi, chấp nhận hiểm nguy để tham gia kháng chiến và đó cũng là ký ức về những người đã mãi mãi nằm lại trong lòng đất quê hương.

Lịch sử không chỉ được viết bằng những chiến công trên chiến trường. Lịch sử còn được viết bằng sự chịu đựng, lòng trung thành, sự hy sinh và sức mạnh của nhân dân trong những năm tháng khó khăn nhất. Quy khu Xưởng Dầu là một minh chứng. Từ một khu vực được lập ra để chia cắt nhân dân với cách mạng, nơi đây lại trở thành một dấu ấn về sức mạnh của lòng dân; Những hàng rào năm xưa có thể bị phá bỏ; Những bờ đất có thể không còn dấu tích; Nhưng tinh thần của những gia đình từng sống, chiến đấu và hy sinh tại Quy khu Xưởng Dầu vẫn còn nguyên giá trị.

Đó là bài học về lòng yêu nước. Là bài học về sức mạnh đoàn kết và trên hết, là lời nhắc nhở các thế hệ hôm nay phải biết trân trọng hòa bình, độc lập, tự do; trân trọng những hy sinh của cha ông và có trách nhiệm gìn giữ, giáo dục, trao truyền những giá trị lịch sử của quê hương cho thế hệ mai sau.

Quy khu Xưởng Dầu - một địa danh lịch sử - một chứng tích về những năm tháng đấu tranh đầy gian khổ và trên tất cả, là một dấu ấn không thể phai mờ về lòng dân, về sự hy sinh và niềm tin son sắt của nhân dân đối với cách mạng.

Từ ký ức đến trách nhiệm trao truyền

Hơn sáu thập niên đã đi qua, nhưng ký ức về Quy khu Xưởng Dầu vẫn còn nguyên trong tâm thức của những gia đình từng trải qua những năm tháng gian khổ, mất mát và hy sinh vì cách mạng.

Sáng ngày 8 tháng 8 năm 2026, các thế hệ của 24 gia đình từng bị địch bắt tập trung vào Quy khu Xưởng Dầu đã trở về gặp mặt, cùng nhau ôn lại truyền thống, nhắc nhớ những người đã hy sinh và những người đã đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng quê hương.

Cuộc gặp mặt không chỉ là dịp để những người cùng chung một ký ức lịch sử gặp lại nhau, mà còn mang một ý nghĩa đặc biệt: khi những nhân chứng của lịch sử ngày càng cao tuổi, việc lưu giữ và trao truyền ký ức ấy cho các thế hệ con cháu trở thành một trách nhiệm cấp thiết.

Tại buổi gặp mặt, các gia đình thống nhất tiếp tục củng cố Ban liên lạc Quy khu Xưởng Dầu, đồng thời bổ sung đại diện các thế hệ con, cháu và những người kế tục truyền thống của các gia đình vào Ban liên lạc. Đây được xem là giải pháp để duy trì hoạt động, kết nối các gia đình và quan trọng hơn là từng bước trao lại trách nhiệm gìn giữ ký ức lịch sử cho thế hệ trẻ.

Một mong muốn được các gia đình ấp ủ từ nhiều năm qua cũng được đặt ra tại cuộc gặp mặt: xây dựng và xuất bản Kỷ yếu Quy khu Xưởng Dầu - một công trình ghi lại có hệ thống lịch sử của quy khu, hoàn cảnh của 24 gia đình, những người đã tham gia cách mạng, những người đã hy sinh, cùng những câu chuyện, ký ức và tư liệu của các nhân chứng.

Đây không chỉ là một cuốn kỷ yếu. Đó sẽ là một tài liệu lịch sử của các gia đình, của quê hương; là nơi lưu giữ ký ức của một thế hệ đã đi qua chiến tranh, để thế hệ hôm nay và mai sau hiểu hơn về giá trị của hòa bình, độc lập và sự hy sinh của cha ông.

Phát biểu tại buổi gặp mặt, đồng chí Huỳnh Văn Côi, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Núi Thành, ghi nhận những ý kiến, tâm tư và nguyện vọng chính đáng của các gia đình; đồng thời cho biết sẽ tiếp thu, tổng hợp và tham mưu với cấp có thẩm quyền của xã Núi Thành xem xét, xin chủ trương để từng bước triển khai việc sưu tầm tư liệu, xây dựng và biên soạn Kỷ yếu Quy khu Xưởng Dầu.

Đây là sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. Bởi lịch sử chỉ thực sự sống động khi những câu chuyện của người đi trước được kể lại bằng tư liệu, bằng ký ức và bằng trách nhiệm của những người hôm nay. Quy khu Xưởng Dầu của hơn sáu mươi năm trước là ký ức của 24 gia đình. Nhưng từ hôm nay, ký ức ấy cần được trao lại cho nhiều thế hệ hơn nữa.

Để những người đã hy sinh không bị lãng quên. Để những câu chuyện của một thời gian khổ không bị mai một. Và để thế hệ trẻ hôm nay hiểu rằng: hòa bình, cuộc sống ấm no và quê hương phát triển mà chúng ta đang có được đánh đổi bằng biết bao mồ hôi, nước mắt và máu xương của các thế hệ cha ông.

Giữ gìn ký ức về Quy khu Xưởng Dầu, vì thế, không chỉ là giữ lại một câu chuyện của quá khứ. Đó là giữ gìn lịch sử, tri ân người đã khuất và trao truyền ngọn lửa truyền thống cho tương lai./.